Είδαμε τον Εχθρό του Λαού – Κριτική της Παράστασης

O σκηνοθέτης και καλλιτεχνικός διευθυντής της βερολινέζικης Schaubühne, Τόμας Όστερμάιερ,  παρουσιάζει στο Θέατρο Κνωσός τη δική του εκδοχή του Εχθρού του Λαού του Ίψεν, το οποίο έχει παρουσιάσει από το 2012 σε πάνω από 30 χώρες με τεράστια επιτυχία.

• Κριτική Κάτια Σωτηρίου
• Ημερομηνία Δημοσίευσης 3/11/2025

Ο Τόμας Όστερμαϊερ και ο Φλόριαν Μπόρχμαγιερ φέρνουν στο σήμερα τον «Εχθρό του Λαού» του Ίψεν, παραμένοντας πιστοί στον βασικό του κορμό: μια μικρή πόλη εξαρτημένη από τα ιαματικά της νερά, ένας γιατρός (ο Τόμας Στόκμαν) που ανακαλύπτει μόλυνση από το εργοστάσιο του πεθερού του, κι ένα ηθικό δίλημμα που σκάει σαν ιατρική βόμβα πάνω στις τοπικές οικονομικές ισορροπίες. Να πει την αλήθεια ή να σώσει την πόλη από οικονομική καταστροφή;

Είναι εντυπωσιακό πόσο ανατριχιαστικά επίκαιρα και γνώριμα ηχούν τα θέματα του έργου, παρά το ηλικιακό του βάρος. Δύσκολα κανείς δεν θα κάνει τη σύνδεση ανάμεσα στο βασικό μήνυμα του Ίψεν — του μοναχικού λύκου που τα βάζει με τη σάπια μηχανή της εξουσίας — και τις πρόσφατες παγκόσμιες , αλλά και εγχώριες εξελίξεις.  Κανείς δεν εκπλήσσεται όταν, όπως και ο ίδιος ο Ίψεν στην εποχή του, ο Στόκμαν τιμωρείται κοινωνικά για την αλήθεια του. Το έργο χτίζεται πάνω σε μια ακλόνητη ηθική σύγκρουση με έναν τρόπο τραγικά αναπόφευκτο.

Η δεξιοτεχνία του Ίψεν έγκειται σε μια φαινομενική απλότητα που καλύπτει μια σύνθετη κοινωνική τοιχογραφία. Οι χαρακτήρες του μπορεί αρχικά να θυμίζουν στερεοτυπικά αρχέτυπα, ωστόσο στα χέρια του δημιουργού μεταμορφώνονται σε φορείς ενός πολιτικού ηθικού διλήμματος, διαχρονικού και πάντα επίκαιρου. Ο καθένας τους ενσαρκώνει μια διαφορετική εκδοχή της κοινωνικής στάσης, μια απόχρωση της ανθρώπινης συνείδησης μέσα στον δημόσιο διάλογο.

Το ελάττωμα του Δρ. Στόκμαν δεν είναι το πάθος του για την αλήθεια, αλλά η αδυναμία του να αντιληφθεί ότι η αλήθεια στον κοινωνικό χώρο δεν είναι πάντα απόλυτη, ούτε δυαδική. Ως επιστήμονας, την βλέπει μόνο μέσα από το πρίσμα του σωστού και του λάθους, του καθαρού και του ακάθαρτου. Η αδυναμία του να μπει στη θέση του άλλου, να αναγνωρίσει την πολυπλοκότητα της ανθρώπινης συνθήκης, γίνεται αφορμή της πτώσης του καθώς η πραγματική αιτία είναι φυσικά ότι ένας άνθρωπος που επιδιώκει την αλήθεια πέρα και πάνω από συμφέροντα είναι εχθρός της εξουσίας, άρα με τους κατάλληλους χειρισμούς και του λαου. Έτσι, η αλήθεια του Ίψεν δεν είναι μια καθαρή, αδιαμφισβήτητη αρχή — είναι ένας καθρέφτης της ανθρώπινης σύγκρουσης ανάμεσα στο σωστό και το δίκαιο.

Η σκηνοθεσία είναι εύστοχα υπονομευτική: στην αρχή της παράστασης ένα λεπτό πέπλο κρύβει ελαφρώς τις φιγούρες των ηθοποιών, το οποίο στη συνέχεια ανεβαίνει. Ίσως αυτό να συμβολίζει το ξεσκέπασμα μιας κρυμμένης αλήθειας, ή μιας αλήθειας που κάποιοι επιμένουν να κρατούν στο σκοτάδι. Το σκηνικό αποτελείται από μαύρους τοίχους γεμάτους επαναστατικά συνθήματα.  Αυτοί οι τοίχοι στη συνέχεια ασπρίζονται κυριολεκτικά από τους ηθοποιούς, λίγο πριν τη σκηνή της συνέλευσης στο δημαρχείο — μια εικονοποιημένη αλληγορία της «λευκής αφήγησης» που επιβάλλουν οι ελίτ για να ελέγξουν τη μνήμη και την αλήθεια.

Το “Changes” του David Bowie ακούγεται επανειλημμένα, πάντα τη στιγμή που ένα επιχείρημα ή ένας καβγάς θα έπρεπε να κορυφωθεί. Ίσως να πρόκειται για μουσικό σχόλιο στον μηχανισμό συγκάλυψης που χρησιμοποιεί η εξουσία για να καλύψει τη φωνή της διαφωνίας. Οι συνεχείς διακοπές — άλλες πιο φανερές, άλλες πιο διακριτικές — μοιάζουν να απεικονίζουν το ανυπότακτο πνεύμα του Στόκμαν και την αέναη πάλη του ενάντια στην κατεστημένη αφήγηση.

Ο φωτισμός, αρχικά χαμηλός και υποβλητικός, γίνεται όλο και πιο ωμός όσο βαθαίνει η σύγκρουση του Στόκμαν με τους ισχυρούς της πόλης. Στο δεύτερο μέρος, ο ρυθμός αλλάζει απότομα: ο Κωνσταντίνος Μπιμπής, παραμένοντας εντός ρόλου, δίνει εντολή να ανάψουν τα φώτα της πλατείας. Ξαφνικά, οι θεατές μετατρέπονται σε πολίτες της πόλης που συμμετέχουν στη συνέλευση του δήμου, καλούνται να ακούσουν, να σκεφτούν, να αντιδράσουν, ακόμα και να ρωτήσουν. Η διαδραστικότητα λειτουργεί ανανεωτικά, η Λένα Παπαληγούρα αναλαμβάνει ως επί το πλείστον τη διαχείριση της συνέλευσης, δρα άψογα και με απόλυτο έλεγχο της – ριψοκίνδυνης – κατάστασης.

Η μετάβαση αυτή επί σκηνής είναι εξαιρετικά τολμηρή· κι αν δεν είναι εντελώς πρωτόγνωρη, παραμένει ωστόσο σπάνιο θέαμα για τα θεατρικά πράγματα. Το να ακούει κανείς θεατές να φωνάζουν τις απόψεις τους με ολοένα και μεγαλύτερη αφοβία ήταν μια εμπειρία αναζωογονητική. Ακόμα κι αν τα επιχειρήματα δεν είχαν πάντα συνοχή και οι τοποθετήσεις έμοιαζαν απλοϊκές —με την αναμενόμενη δόση αγανάκτησης— το όλο εγχείρημα άφηνε μια μικρή σπίθα ελπίδας: ότι η πολιτική κουλτούρα ίσως και να μην είναι απολύτως νεκρή. Ταυτόχρονα βέβαια αυτή η προσομοίωση της πραγματικότητας έρχεται να φωτίσει και το βασικότερο σκοπό του Οστερμάιερ: να αποδείξει ότι το έργο του Ιψεν, που γράφτηκε πριν 150 χρόνια, είναι κάτι περισσότερο από επίκαιρο. Είναι διαχρονικά ζωντανό.

Το έργο επιστρέφει στην αφήγησή του και οδηγείται, ελαφρώς μετατοπισμένο, προς την φυσική του κατάληξη.  Αν το θέατρο χρειαζόταν ποτέ μια απόδειξη της πολιτισμικής του αναγκαιότητας, δύσκολα θα έβρισκε πιο άμεση και ζωντανή επιβεβαίωση από αυτό το ριζοσπαστικά θεατρικό έργο.

Ο Κωνσταντίνος Μπιμπής προσφέρει μια δυναμική ερμηνεία, με αποκορύφωμα τη φλογερή του ομιλία στο δημαρχείο, όπου ξεσπά εναντίον των παθογενειών της σύγχρονης κοινωνίας: τα social media, την αδιαφορία απέναντι στον αυταρχισμό, την απάθεια ως πολιτική στάση. Απέναντί του, ο Πίτερ (ο αδελφός και δήμαρχος, εξαιρετικά ερμηνευμένος από τον Μιχάλη Οικονόμου) αποπνέει μια ψυχρή λογική και κυνισμό· δεν είναι ο κακός, είναι ο ρεαλιστής. Ο Οικονόμου σκιαγραφεί με ακρίβεια τον πολιτικό με το παγερό χαμόγελο και τις σκοτεινές βλέψεις. Η σύγκρουση των δύο είναι καρφί στην καρδιά κάθε κοινωνίας που ισχυρίζεται πως έχει ηθικά θεμέλια. Και το έργο, όπως κάθε σπουδαίο πολιτικό θέατρο, δεν προσφέρει λύσεις. Απλώς στρέφει τα βλέμματα εκεί που συνήθως αποφεύγουμε να κοιτάμε.

Η Καταρίνα της Αλκηστης Ζιρώ είναι γήινη και ειλικρινής, μια φιγούρα που ταλαντεύεται ανάμεσα στην πίστη στον σύζυγο και την αγωνία για την επιβίωση της οικογένειας. Το φιλί της με τον Χόβσταν είναι μια λεπτή, σχεδόν αφανής ρωγμή στον κόσμο του Στόκμαν — κι αυτή η ρωγμή είναι αρκετή για να εισβάλει η αμφιβολία.

Η Λένα Παπαληγούρα, στον ρόλο της Άσλακσεν, ενσαρκώνει με εντυπωσιακή ακρίβεια την ψευδαίσθηση της μετριοπάθειας· είναι η φωνή της «λογικής» που τελικά εκφράζει τη βαθιά συντηρητική αγκύλωση του κοινωνικού ιστού. Το χαμόγελό της σφίγγει σταδιακά καθώς αποκαλύπτεται ότι πίσω από την ευγένεια κρύβεται ένα αμείλικτο πολιτικό ένστικτο επιβίωσης. Η Παπαληγούρα πιστώνεται την έξοχα σκηνικά ευφυή διαχείριση της συνέλευσης.

Ο Στέλιος Δημόπουλος, ως Χόβσταν, συνδυάζει ιδανικά τον ρόλο του νεαρού δημοσιογράφου που μυρίζεται την επανάσταση αλλά τελικά την ανταλλάσσει για λίγη επιρροή. Είναι ευθύβολος, με διαπεραστικό βλέμμα και γλώσσα κοφτερή, μια ερμηνεία γεμάτη νεύρο και αποχρώσεις. Ο Ιερώνυμος Καλετσάνος, ως ο πατέρας της Κατερίνας και επιχειρηματίας της πόλης, δίνει μια ερμηνεία βραδύκαυστη· πίσω από τον μειλίχιο του τόνο υποβόσκει η αυταρχικότητα και ο έλεγχος του προνομιούχου που βλέπει τον κόσμο του να απειλείται. Είναι μια μορφή που δεν μπορεί να διανοηθεί την απώλεια του ελέγχου.

Με χιούμορ, τη δέουσα προσποιητή αφέλεια αλλά και τον χαμαιλεοντισμό του έτοιμου να βολευτεί ανάλογα με τις συνθήκες ο “επαναστάτης” του  Ιάσονα Άλυ.

Η παράσταση ίσως να ολοκληρώνεται με έναν μεφιστοφελικό πειρασμό, όπου το μέλλον των Στόκμαν μοιάζει άρρηκτα δεμένο με την επιτυχία ή την αποτυχία των ιαματικών πηγών· ωστόσο η συναρπαστική σκηνοθεσία του Όστερμαϊερ αποδίδει μια πιο υπαινικτική, σχεδόν αινιγματική εκδοχή. Ο Ίψεν κλείνει με βεβαιότητα από γρανίτη («ο δυνατότερος άνθρωπος στον κόσμο είναι εκείνος που στέκεται πιο μόνος»), όμως στην παράσταση του Οστερμάιερ καθώς οι Στόκμαν αντικρίζουν ένα αβέβαιο μέλλον, μια πιο ανησυχητική ερώτηση πλανάται στον αέρα: εσύ τι θα έκανες; 

Σαφώς και να δείτε αυτήν την παράσταση. Είναι μια παράσταση που θα σας ακολουθεί για καιρό.

Διασκευή Florian Borchmeyer & Thomas Ostermeier

Σκηνοθεσία Thomas Ostermeier

Ενδυματολόγος Nina Wetzel

Σχεδιασμός ήχου Malte Beckenbach, Daniel Freitag

Δραματουργία Florian Borchmeyer

Σχεδιασμός φωτισμών Erich Schneider

Συντελεστές ελληνικής παραγωγής

Μετάφραση Αντώνης Γαλέος

Συνεργάτης Σκηνοθέτης Christoph Schletz

Σκηνογράφος Jan Pappelbaum

Ζωγραφική σκηνικού Katharina Ziemke

Σχεδιασμός φωτισμών Σοφία Αλεξιάδου

Ενδυματολόγος Νατάσσα Παπαστεργίου

Σχεδιασμός ήχου Ηλίας Φλάμμος

Σκηνογράφος – προσαρμογή σκηνικού Νατάσα Τσιντικίδη

Κατασκευή σκηνικού Θωμάς Μαριάς

Μουσική διδασκαλία Εύη Νάκου

Βοηθός σκηνοθέτη Ειρήνη Λαμπρινοπούλου

Βοηθός ενδυματολόγου Μαριάνθη Ράδου

Παίζουν Κωνσταντίνος Μπιμπής, Μιχάλης Οικονόμου, Λένα Παπαληγούρα, Ιερώνυμος Καλετσάνος, Στέλιος Δημόπουλος, Άλκηστις Ζιρώ, Ιάσονας Άλυ

–

Οπτική ταυτότητα Θεάτρου του Νέου Κόσμου 2025-26 Creative director – Art director: Πάρις Μέξης | Art director – Graphic designer: Θωμάς Παλυβός